Artis, Nederlands eerste dierentuin

Artis is een 19e eeuwse stadstuin en opgericht om kennis van de natuur uit te dragen. En nog altijd is Artis sterk onderwijs gericht. De Amsterdamse zoo weet jaarlijks zo’n 50.000 leerlingen te bereiken. Veelzijdigheid is het trefwoord:

• tentoonstelling van dieren en planten 

• museale presentatie van levenloze objecten 

• ontwikkeling van tuin van het leven richting museum van het leven: 'van oerknal tot olifant'. 

Elke letter van het Artislogo staat voor één van de vijf elementen die Artis 'maken': dierentuin en aquarium, botanische tuin, zoölogisch museum, geologisch museum en planetarium.

www.happybami.nl     

Geschiedenis
Naar Londens model is in 1838 het Zoölogisch Genootschap Natura Artis Magistra opgericht. Het is de eerste dierentuin in Nederland en de zevende in Europa. Dit alles begint hartje Amsterdam in de Plantagebuurt ooit een 17e eeuws tuindorp, maar halverwege de 19e eeuw aan verloedering ten prooi gevallen. Opwaardering vindt plaats door de meer dan 90 tuinen aan huurders te koop aan te bieden en te laten bebouwen. Artis kan enkele tuinen kopen en heeft stijl en sfeer van een Engelse landschapstuin met monumentale gebouwen, vijvers en siertuinen weten te behouden.  Waar nu de drie vijvers liggen (bij de ingang rechtdoor en je loopt er tegenaan), stroomt dan de Nieuwe Prinsengracht. Met een pontje varen de bezoekers naar de overkant.
De oorspronkelijke collectie van papegaaien, apen en een Surinaamse boskat verandert in een dierentuin wanneer Artis in 1840 de collectie van Cornelis van Aken opkoopt. Tot zijn rondreizende menagerie  - ooit eigendom van leeuwentemmer Henri Martin - behoren een panter, een poema, leeuwen uit Senegal en een Perzische leeuw. Daarnaast zijn er zebra's, kangoeroe en kijkcijferkanon olifant Jack. In 1840 kan het Genootschap alles bij elkaar 200 dieren voor 30.000 gulden overnemen. 

Hoewel de dieren al in krakkemikkige gebouwtjes en tenten op de Nieuwmarkt waren tentoongesteld, moet B en W nog even gek doen met overdreven richtlijnen voor de stallen: van steen, met een ijzeren dak, geen ramen of deuren. 
9 jaar later wordt Jack afgemaakt omdat hij in de bronstijd niet meer in bedwang te houden is. Zijn skelet is in het museum van het Zoölogisch Genootschap ondergebracht.

Bedankt voor je bezoek aan www.happybami.nl  

Artisleden nemen regelmatig dieren of dode voorwerpen mee van de vaart. Voor opgezette dieren, skeletten en fossielen is in 1855 een apart museum gebouwd. Begin vorige eeuw zijn de dode voorwerpen verhuisd naar de Universiteit van Amsterdam, het Tropenmuseum en het Museum voor Volkenkunde in Leiden. 

De privécollectie van boekhandelaar G.F. Westerman, oprichter van Artis, vormt het begin van de Artisbibliotheek (1867).
In 1882 gaan de deuren van het Aquarium open. In die tijd het grootste en modernste aquarium ter wereld. Met stoomschepen haalt men water uit zee om dit in de haven over te pompen naar kleinere schepen die naar Artis kunnen varen. 

Oorspronkelijk heeft slechts een enkeling toegang, tot de tuin in 1852 enkele dagen in de week opengaat voor publiek. Pas rond 1900 mag iedereen naar binnen. 

Bedankt voor je bezoek aan www.happybami.nlnl 

19e eeuwse architectuur
Artis heeft elk monument, elk verblijf en elk dier keurig meertalig gedocumenteerd. Overal valt iets te lezen. Sommige gebouwen zijn ouder dan Artis, zoals het Wolvenhuis en het Masmanhuisje. Verscheidene gebouwen zijn tot rijksmonument verklaard. 

De (soms 100, 150 jaar oude) bomen en de oude gebouwen vormen samen met het kruis (de hoofdas en de dwarsas) de basis van de Artistuin. Slingerende voetpaden langs decors van allerlei stijlen in tuin- en landschapsarchitectuur met telkens andere zichtassen en doorkijkjes. Dit coulissenlandschap doet de tuin groter lijken dan in werkelijkheid het geval is.

De uilenruïne en het Minangkabauhuis zijn in Artis voorbeelden van de 19e eeuwse trend om het exotische van de bewoners in de bouwstijl te vervatten. Zo bouwt zoo Antwerpen een Moorse tempel voor de antilopen en zoo Berlijn een Indiase pagode voor de olifanten. 
Kerbertterras en bokkenrots in Artis passen in de opvatting van Carl Hagenbecks tralieloze, naturalistische verblijven. 

Ontwerpen van architect G.B. Salms hand zijn in 1997 gerenoveerd:

• 1866 bruggetjes over de vijvers

• 1877 bibliotheek

• 1870 ledengebouw

• 1882 aquarium

   Bedankt voor je bezoek aan www.happybami.nl

1940-'45
In de tweede wereldoorlog hebben tussen de 150 en 300 mensen ondergedoken gezeten in Artis. In 1941 is de tuin getroffen door brandbommen, bedoeld voor goederenwagons naast de dierentuin.

Ruimtegebrek, top-tien dieren en uitbreiding in 1997
Wegens ruimtegebrek is het aantal diersoorten teruggebracht van 1100 in 1986 tot een 700-tal in 2005. De noodzaak om een aantrekkelijk aanbod voor bezoekers te hebben bepaalt welke diersoort mag blijven. Zoals elke tuin wil Artis voldoende dieren uit de top-tien bieden, publieksmagneten zoals tijgers en olifanten. Soms valt de keuze op een bedreigde diersoort en de andere keer op een dier met attractiewaarde.

Na lang wachten is het rangeerterrein tegenover de pakhuizen van het Entrepotdok in 1997 bij de toen 10 hectare grote dierentuin getrokken. Al in 1989 lag hiervoor ‘Tijgers aan de gracht’ klaar, het masterplan van Artis en Onno Vlaanderen Architecten BNA. Artis heeft de uitbreiding aangegrepen om dieren thematisch te gaan huisvesten.

www.happybami.nl