:::happy bami & zoo:::

		Geschiedenis dierentuin (18e en) 19e eeuw
	1752	Koploper van de moderne dierentuinen dateert uit de 18e eeuw en bevindt zich in Wenen. Keizer Franz Stephan van Lotharingen heeft een oprechte belangstelling voor natuurhistorie en vraagt landgenoot Jean Nicholas Jadot de Ville-Issey om een ontwerp voor een menagerie. Het stijlvolle resultaat dateert van 1752 en heeft de voor barokke menagerieën kenmerkende cirkelvorm: de 'loggia cirkel', waarbij 'loggia' voor verblijf staat. Twaalf goudgele dierenverblijven met in het midden een paviljoen waar Franz I en Maria Theresia wel eens ontbijten of proefjes in de kelder doen. Franz dan. Een in punten gesneden taart met het Keizerpaviljoen in het midden. Met muren waren de taartpunten van elkaar en aan de achterkant gescheiden, terwijl alleen de kant van het paviljoen vroeger voorzien was van tralies. Die muren staan er nu niet meer. Wel staat in elk verblijf nog de stal aan het uiteinde. In de cirkel bevindt zich een dertiende (staf)gebouw dat de verdere tuin ontsluit. Het complex omvat ook een vijver (de eendentuin) en twee boerderijen met bijgebouwen (de Tirolertuin). De Tiergarten heet tot 1926 menagerie en is een van de laatste wilde dierenverzamelingen van vorsten zoals in de barokke middeleeuwen traditie was. Tiergarten Schönbrunn is symmetrisch als Versailles met Habsburgs gele gebouwen met groene accenten.

	1774	Tussen Wenen en Parijs zat de koninklijke menagerie Madrid, maar die voormalige menagerie is inmiddels vervangen door een 'echte' dierentuin. bedankt voor je bezoek aan www.happybami.nl

	1794	Parijs De andere 18e eeuwse tuin waar je nog naartoe kunt, is de Ménagerie du Jardin des Plantes à Paris, uit de tijd van de Franse revolutie. Met het argument dat het tentoonstellen van dieren leerzaam voor de Parijzenaars en voor onderzoekers als Cuvier zou zijn, hebben 18e eeuwse wetenschappers voorkomen dat de koninklijke dierencollectie van Versailles om zeep werd gebracht en er zo ook voor gezorgd, dat wij nu nog in hoffelijk tempo door de Ménagerie kunnen schrijden. Zo plat en recht als de Jardin des Plantes, zo romantisch Engels is de Ménagerie. Op een relatief klein oppervlak van 5 hectare kronkelen de paadjes, verrassen de doorkijkjes en is verschil in hoogte aangebracht. De schepping van een stukje exotische, wilde natuur in Parijs voor exotische, wilde dieren. In Parijs! bedankt voor je bezoek aan www.happybami.nl

		Stations en dierentuinen zijn gelijktijdig in de 19e eeuw opgekomen en liggen soms ook op een steenworp afstand van elkaar. Bahnhof Zoologischer Garten (Berlijn), de naam zegt het al. Antwerpen is ook een prachtig voorbeeld en in Nederland ontwierp Van Ravesteyn zowel Diergaarde Blijdorp als Rotterdam CS. Kenmerkend voor de 19e-eeuwse zoo is de aanblik van historische naast moderne dierenverblijven en exotische bouwstijlen. In zoo Berlijn trekt ruim anderhalve eeuw geschiedenis van dierenhokken in een bezoek aan je voorbij. Bij de kassa beland je al in de 19e eeuw. Kortom, wanneer je in Europa per trein van hoofdstad naar hoofdstad kunt reizen, komt de stadsdierentuin in beeld. Het is een stedelijke uitvinding waar de stad aan zichzelf ontsnapt en doet of ze een stukje natuur is. Reizen ligt sowieso ten grondslag aan het succes van dierentuinen. De 19e eeuw is koloniaal en in verre vreemde landen leven wilde dieren waarop je kunt jagen en die sterk tot de verbeelding spreken. Gevangen of geschonken dieren (diplomatieke relatiegeschanken!) worden meegenomen op schepen en elke keer blijkt tentoonstelling aan het publiek een doorslaand succes te zijn. www.happybami.nl

	1828	Londen Andere Europese steden willen wel over Parijs heen, Londen voorop. De Zoological Society of London is in 1826 opgericht door Sir Thomas Stamford Raffles en gelijkgestemden. Raffles wordt ook de eerste voorzitter maar sterft kort na het aanvaarden van die post in 1826, één dag voor zijn 45e verjaardag. De ZSL leeft voort met onderzoek als doel, het bestuderen van dieren op een geleased stukje Regent's Park. De ZSL mikt op een verzameling levende dieren, een museum opgezette dieren en een bibliotheek. De dierentuin gaat in '27 open voor leden, waaronder Darwin, en is hoofdzakelijk bedoeld voor wetenschappers. Publiek wordt alleen toegelaten om met het entreegeld onderzoek te financieren. In 1828 opent de zoo aan de noordkant van Regent's Park. www.happybami.nl 1848 het jaar waarin het grote publiek naar binnen mag, scoort meteen 112.226 bezoekers. Dan doet William IV de koninklijke menagerie over aan de zoo. Memorabel einde van een tijdperk waarin de exotische dierencollectie een teken van macht en rijkdom van de vorst is. De verzameling staat vervolgens symbool voor de wereldheerschappij van een natie over alle uithoeken waar de tentoongestelde dieren vandaan komen. Het woord zoo is de Londense afkorting van zoological gardens en dateert uit 1867. Harriet Ritvo noteert dat bezoekers het in de vroege 19e eeuw sensationeel vinden om zo dicht bij wilde dieren te kunnen komen en tegelijkertijd een gevoel van superioriteit beleven als ze van buitenaf de kooien inkijken. www.happybami.nl

	1831	Dublin
	1833	Liverpool

	1838	Amsterdam Naar Londens model is het Zoölogisch Genootschap Natura Artis Magistra opgericht in 1838. Het is de eerste dierentuin in Nederland en de zevende in Europa. Dit alles begint hartje Amsterdam in de Plantagebuurt ooit een 17e eeuws tuindorp, maar halverwege de 19e eeuw aan verloedering ten prooi gevallen. Opwaardering vindt plaats door de tuinen aan huurders te koop aan te bieden en te laten bebouwen. Artis kan enkele tuinen kopen en heeft stijl en sfeer van een Engelse landschapstuin met monumentale gebouwen, vijvers en siertuinen weten te behouden. De uilenruïne en het Minangkabauhuis zijn voorbeelden van de 19e eeuwse trend om het exotische van de bewoners in de bouwstijl te vervatten. Zo bouwt zoo Antwerpen een Moors optrekje voor de antilopen en zoo Berlijn een Indiase pagode voor de olifanten. www.happybami.nl Kerbertterras en bokkenrots in Artis passen in de opvatting van Carl Hagenbecks tralieloze, naturalistische verblijven. www.happybami.nl

	1838	Manchester's Belle Vue Zoo Park blijft bijna anderhalve eeuw bestaan tot de dieren in de jaren 1970 verkocht zijn.www.happybami.nl
	1841	Berlijn In 1841 doet de Pruisische koning Friedrich Wilhelm IV zijn dierenverzameling cadeau aan de burgers van Berlijn. Alsjeblieft, voor een dierentuin. Dit wordt de eerste zoo in Duitsland en de negende ter wereld naar ontwerp van Peter Joseph Lenné. Het centraal gelegen Antilopenhaus voor giraffen is ouder dan de 'Indiase pagode' (olifantenhuis). Daterend uit 1871/72 is het het oudste dierenverblijf van Berlijn. De bouwstijl is typerend voor die tijd, een exotisch ontwerp dat aan het land waar de dieren vandaan komen moet doen denken. In dit geval is net als in zoo Antwerpen een moskee als voorbeeld genomen. Hoewel iedereen ergens wel weet dat giraffen in Afrika niet echt in een paleis wonen, wekt de rijk versierde toegangshal die indruk wel. In 1872 wordt dit 'juweeltje van dierentuinarchitectuur' beroemd wanneer keizer Wilhelm I, tsaar Alexander II en de twee Franzen van Oostenrijk en Hongarije hier samen copieus ontbijten om aansluitend een rondje zoo te doen. www.happybami.nl

	1843	Antwerpen Het verhaal gaat dat Loos voor hij burgemeester van Antwerpen werd diep onder de indruk raakt van het pas geopende Artis in Amsterdam. Met enkele rijke Antwerpenaren richt hij de voorloper van de Maatschappij voor Dierkunde op. In 1843 koopt hij een lapje grond voor de Antwerpse dierentuin, in het begin niet meer dan een botanisch park met een enkel boerderijdier en een gebouw met een grote verzameling opgezette dieren. En over exotiek gesproken, in de 19e eeuw huisvest zoo Antwerp de antilopen in een 'Moors gebouw'. In die tijd onderstrepen oosterse elementen de zoölogische of culturele vreemdheid; ook de Egyptische tempel voor olifanten is hier een voorbeeld van. www.happybami.nl

	1848	Hamburg Tentoonstellen en ondernemingszin zit de familie Hagenbeck in het bloed. Menig verhaal begint met een oude prent van zes zeeleeuwen en twee houten wastobbes, want zo is het begonnen. Carl Hagenbeck sr koopt de in een vissersnet verstrikt geraakte dieren in 1848 en stelt hen ten toon op de Spielbudenplatz in Hamburg. Tegen betaling. Carl Hagenbeck junior (1844–1913) bedenkt hoe je niet meer aan opsluiting en gevangenschap denkt wanneer je van de dierentuin een coulissenlandschap maakt waarin de dieren heel naturel overkomen. In een tijd waarin wilde dieren apart in kooien worden gezet, plaatst hij hen juist in groepen bij elkaar. Greppels en heggen scheiden de onderkomens van elkaar en van de mensen. Het is net of de struisvogels tussen vredig grazende zebra's lopen met in de verte wat leeuwen op een rots. In 1896 verkrijgt hij patent op het zoo panorama waarbij verblijven terrasvormig zijn aangelegd telkens iets hoger dan het verblijf ervoor. Panorama Afrika in Hamburg is hier hét voorbeeld van om niet te zeggen: theater, spektakel, breedbeeld en full colour. Een stukje geheel door de mens ingerichte natuur met telkens andere zichtassen en vergezichten, gevuld met happy animals.

	1855	Marseille
	1858	Lyonwww.happybami.n www.happybami.nl
	1859	Kopenhagen

	1859	Philadelphia, eerste Amerikaanse zoo. De opening loopt door de burgeroorlog vertraging op. Vandaar dat de Central Park zoo in New York ook wel als eerste dierentuin in de VS te boek staat.
	1860	Keulen
	1860	Central Park zoo New York
	1861	Dresden
	1862	Melbourne zoo, de eerste dierentuin (menagerie) in Australie
	1864	Moskou

	1865	Hannover zoo
	1866	Budapest Onder leiding van János Xantus gaan in 1866 de zoölogische en botanische tuinen Budapest van start op wat dan randje stad is. Het publiek kan 500 dieren en 11 gebouwen bekijken. Tussen 1907 en 1912 vindt een heftige verbouwing plaats en krijgt de zoo zijn huidige indeling. In plaats van de exotisch getinte dierenverblijven die je zou verwachten, staan er schuren, stallen en boerenoptrekjes die aan het Hongaarse platteland doen denken. Deze nationale folklorestijl is van bouwmeesters Károly Kós en Dezsö Zrumeczky. Zoo Budapest ligt tussen de spoorlijnen die naar Keleti en Nyugati leiden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakt de zoo zwaar beschadigd, juist door de ligging aan het spoor.
	1873	Mumbai Om en nabij 1862 opent in Bombay een botanische tuin en in de jaren hierop is in een hoekje een menagerie ingericht. In 1889 besluit men de botanische- en dierentuin die bekend stond als Victoria Gardens te combineren en vrij toegankelijk te maken voor publiek. Dierenverblijven werden betaald met schenkingen van rijke burgers en bedrijven. Zo zou de Tramway Bombay Company in 1890 10.000 roepies voor de beren- en papegaaienverblijven hebben geschokt en komt er in 1891 subsidie voor een vogelverblijf, in 1894 voor een groot roofdierenverblijf en schenkt de maharadja van Bhavanagar in 1899 4.000 roepies voor een klein roofdierenverblijf. Allemaal aanzienlijke bedragen in die tijd. Het verkrijgen van dieren was in tropisch India minder een probleem en gebeurde soms gewoon op straatmarkten. www.happybami.nl

	1878	Leipzig
	1881	Wuppertal Een bomenrijke Engelse tuin is in de 19e eeuw een ideaalbeeld. De tralieloze dierentuin van Carl Hagenbeck in Hamburg is het ideaal dat de Frankfurter tuinarchitect Franz Heinrich Siesmayer voor ogen heeft gestaan bij het plannen van Zoo Wuppertal. Hellingen, groenpartijen en een grote vijver camoufleren hekwerk en andere scheidingen tussen de verblijven, zodat het met dieren gevulde landschap eruit ziet als de vrije natuur. Een uitgelezen mogelijkheid voor de stedeling om uit de stad de wildernis in te stappen.
	1884	Lissabon
	1889	San Francisco Zoo begint met een grizzly beer die Monarch heet www.happybami.nl

	1889	Smithsonian National zoo Washington DC is opgericht voor de wetenschap en tot lering ende vermaak. En een jaar later onderdeel van het Smithsonian Instituut. De eerste 50 jaar verzamelt de zoo 1 of 2 exemplaren van zo veel mogelijk verschillende dieren. Dit kentert wanneer het aantal wilde dieren wereldwijd terugloopt. Eind jaren 50 neemt de zoo een fulltime dierenarts in dienst. FONZ (Friends of the Zoo) wordt opgericht en bezorgt de zoo een solide financiële basis. In de 60er jaren begint de zoo met het fokken en bestuderen van bedreigde diersoorten en hun habitat.
	1892	Sri Chamarajendra Zoological Gardens, Mysore, India Ongetwijfeld in het kader van mee willen doen met Europese vorsten richt maharadja's Sri Chamarajendra Wodeyar, in 1892 de Mysore dierentuin op. Alleen het beste is goed genoeg voor de paleiszoo die zijn naam krijgt: Sri Chamarajendra Zoological Gardens. De Duitse landschapsarchitect Krumbeigal ontwerpt de tuin en de dierenverblijven zijn ruim van opzet. De collectie wilde dieren moet indruk maken op belangrijke gasten. Het oude deel is nog duidelijk in het grondplan herkenbaar met een vogellaan, een roofdierenverblijf, perkjes, een koepeltje en een vroegere fontein in de kitscherige paleisstijl. De oude tuin is symmetrisch aangelegd. Met een achthoekig paviljoen als middelpunt lijken de afscheidingen tussen helmcasuaris, struisvogels en gaurs op spaken in een wiel. Een barokke menagerie zou je haast zeggen.
		20e eeuw




		Happy Bami & zoo is een website van Pia Mitchell